وحدت، اگر قرار باشد پایدار و اثرگذار باشد، نمیتواند صرفاً به چند روز از سال، برگزاری چند مراسم، انتشار چند پیام یا بیان چند شعار محدود شود. وحدت واقعی باید در تمام ایام سال و در تمام عرصههای زندگی اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی حضور داشته باشد؛ زیرا جامعهای که تنها در مناسبتها از وحدت سخن میگوید اما در رفتار روزمره گرفتار تبعیض، بیعدالتی، حذف، اختلافافکنی و ترجیح مناسبات سیاسی بر حقوق عمومی است، هنوز به معنای واقعی به مفهوم وحدت دست نیافته است.
وحدت، پیش از آنکه سیاسی باشد، اعتقادی است
وحدت پایدار زمانی شکل میگیرد که ریشه آن در یک فهم مشترک و الهی از انسان، کرامت انسان، عدالت، اخلاق، حق و مسئولیت اجتماعی باشد. وحدت اعتقادی به این معناست که انسانها، با وجود تفاوت در دیدگاهها و برداشتها، در اصولی بنیادین همچون کرامت انسان، عدالت، رعایت حق، پرهیز از ظلم، اخلاق، صداقت و حفظ حرمت جامعه به یک فهم مشترک برسند.
اگر وحدت صرفاً بر اساس مناسبات سیاسی، منافع مقطعی یا ضرورتهای روز شکل بگیرد، با تغییر شرایط سیاسی نیز ممکن است از میان برود. چنین وحدتی نمیتواند بنیان محکمی برای جامعه و اقتصاد ایجاد کند.
وحدت سیاسی ممکن است در مقاطعی یک ضرورت باشد، اما آنچه جامعه را برای سالها و نسلها به یکدیگر پیوند میدهد، وحدت در اصول، اخلاق، عدالت و فهم الهی از زندگی اجتماعی است.
از همین رو، نباید به بهانه حفظ وحدت، ریشههای اختلاف را نادیده گرفت. اختلاف نظر در هر جامعهای طبیعی است؛ اما آنچه خطرناک است، تبدیل اختلاف نظر به دشمنی، حذف، تبعیض، نفرت و تفرقه است. جامعه بالغ، اختلاف را میپذیرد اما اجازه نمیدهد اختلاف به ابزار فروپاشی اعتماد عمومی تبدیل شود.
وحدت بدون عدالت، پایدار نمیماند
یکی از مهمترین پایههای وحدت، پرهیز از هرگونه تبعیض است.
نمیتوان از وحدت سخن گفت اما در دسترسی به فرصتهای آموزشی، شغلی، اقتصادی، مدیریتی، فرهنگی و اجتماعی، میان افراد و گروهها تفاوتهای ناعادلانه ایجاد کرد. نمیتوان از مردم انتظار داشت به وحدت پایدار باور داشته باشند، اما احساس کنند حقوق، فرصتها یا صدایشان بر اساس وابستگیهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی یا مناسبات قدرت متفاوت دیده میشود.
وحدت واقعی زمانی شکل میگیرد که شهروند احساس کند قانون برای همه یکسان است، فرصت برای همه عادلانه است و کرامت هیچ انسانی به دلیل دیدگاه، جایگاه، وابستگی یا مناسبات سیاسی او کم و زیاد نمیشود.
رعایت حقوق شهروندی یکسان و عدالتمحور، یکی از مهمترین ارکان وحدت ملی است. عدالت نه یک شعار جانبی، بلکه زیرساخت اعتماد عمومی است؛ و اعتماد عمومی نیز یکی از مهمترین سرمایههای هر کشور برای حرکت به سمت توسعه است.
اقتصاد نیز به وحدت نیاز دارد
توسعه اقتصادی در محیطی شکل میگیرد که در آن ثبات، اعتماد، امنیت، پیشبینیپذیری و همکاری اجتماعی وجود داشته باشد.
جامعهای که در آن گروههای مختلف دائماً در برابر یکدیگر قرار داده میشوند، سرمایه اجتماعی خود را از دست میدهد. در چنین شرایطی، هزینههای اقتصادی نیز افزایش پیدا میکند؛ زیرا بیاعتمادی، تصمیمگیری را دشوار، همکاری را محدود و سرمایهگذاری را پرریسک میکند.
وحدت میتواند زمینهساز شکلگیری سرمایه اجتماعی، افزایش اعتماد، تقویت مشارکت عمومی و فراهم شدن بستر مناسب برای فعالیت اقتصادی باشد.
بنابراین وحدت فقط یک مسئله فرهنگی یا اعتقادی نیست؛ یک ضرورت اقتصادی نیز هست.
هرچه جامعه منسجمتر، عادلانهتر و قابل اعتمادتر باشد، امکان استفاده از ظرفیتهای انسانی و اقتصادی آن بیشتر خواهد شد.
آموزش و اخلاق؛ زیربنای وحدت پایدار
وحدت را نمیتوان صرفاً با بخشنامه و سخنرانی ایجاد کرد. وحدت باید از آموزش آغاز شود و در اخلاق اجتماعی نهادینه گردد.
نسلی که از کودکی با احترام به تفاوتها، عدالت، گفتوگو، مسئولیتپذیری، رعایت حقوق دیگران، پرهیز از تحقیر و نفرتپراکنی و اهمیت منافع عمومی تربیت شود، در بزرگسالی نیز جامعهای کمتنشتر و منسجمتر خواهد ساخت.
مدرسه، دانشگاه، خانواده، رسانه، حوزههای فرهنگی و نهادهای اجتماعی همگی در این زمینه مسئولیت دارند.
رسانه نیز بهویژه باید مراقب باشد که اختلاف نظر را به اختلاف و اختلاف را به دشمنی تبدیل نکند. جامعه به نقد نیاز دارد، اما نقد با تفرقهافکنی تفاوت دارد؛ گفتوگو با تخریب متفاوت است و مطالبهگری با ایجاد دشمنی تفاوت دارد.
اختلافافکنی نباید ابزار مناسبات سیاسی شود
یکی از آسیبهای جدی برای وحدت اجتماعی، استفاده از اختلافات مردم بهعنوان ابزار رقابتهای سیاسی است.
نباید مردم را بر اساس گرایشها، دیدگاهها، تعلقات اجتماعی یا انتخابهای سیاسیشان در برابر یکدیگر قرار داد. اختلاف سیاسی میتواند بخشی طبیعی از جامعه باشد، اما تبدیل آن به شکاف اجتماعی، دشمنی و حذف گروهی از شهروندان، در نهایت به زیان همه کشور خواهد بود.
هیچ جریان، گروه یا فردی نباید برای رسیدن به منفعت سیاسی، سرمایه اجتماعی جامعه را هزینه کند.
وحدت به معنای خاموش کردن صدای مخالف نیست؛ بلکه به معنای ایجاد شرایطی است که صداهای متفاوت بتوانند در چارچوب اخلاق، قانون و احترام متقابل در کنار یکدیگر حضور داشته باشند.
وحدت باید از شعار به رفتار تبدیل شود
اگر بخواهیم هفته وحدت واقعاً اثرگذار باشد، باید از خود بپرسیم در تمام روزهای سال تا چه اندازه به الزامات وحدت پایبند هستیم.
آیا در رفتارهای اجتماعی خود تبعیض نمیکنیم؟
آیا در توزیع فرصتها عدالت را رعایت میکنیم؟
آیا حقوق شهروندی را برای همه یکسان میخواهیم؟
آیا در محیط کار، آموزش، مدیریت، اقتصاد و جامعه با انسانها بر اساس شایستگی و کرامت رفتار میکنیم؟
آیا اختلاف نظر را میپذیریم یا برای حذف دیگری تلاش میکنیم؟
آیا از رسانه و جایگاه اجتماعی خود برای نزدیک کردن مردم استفاده میکنیم یا برای ایجاد شکاف؟
و آیا وحدت را یک اصل همیشگی میدانیم یا فقط در هفته وحدت و مناسبتهای خاص از آن سخن میگوییم؟
پاسخ به همین پرسشهاست که میزان واقعی وحدت یک جامعه را مشخص میکند.
سخن پایانی
هفته وحدت میتواند نقطه آغاز یک نگاه تازه باشد؛ نگاهی که در آن وحدت نه یک شعار مناسبتی، بلکه یک فرهنگ دائمی و یک ضرورت برای زندگی اجتماعی و توسعه کشور تلقی شود.
وحدت واقعی از فهم مشترک ارزشهای الهی و انسانی آغاز میشود، با عدالت و رعایت حقوق شهروندی استمرار مییابد، با آموزش و اخلاق اجتماعی نهادینه میشود و در اقتصاد، مدیریت، فرهنگ و سیاست خود را نشان میدهد.
وحدت، بدون عدالت ناقص است؛ بدون اخلاق شکننده است؛ بدون رعایت حقوق شهروندی بیاعتمادکننده است و بدون پرهیز از تبعیض پایدار نخواهد ماند.
ایران برای توسعه بیش از هر زمان دیگری به همدلی، اعتماد و همکاری همه ظرفیتهای انسانی خود نیاز دارد. این ظرفیت زمانی آزاد خواهد شد که هیچ شهروندی احساس نکند به دلیل تفاوت دیدگاه، جایگاه اجتماعی، مناسبات سیاسی یا هر عامل دیگری، از حقوق و فرصتهای عادلانه محروم شده است.
وحدت واقعی آن نیست که همه یکسان بیندیشند؛ وحدت آن است که با وجود تفاوت در اندیشه و دیدگاه، در کرامت انسان، عدالت، اخلاق، رعایت حق و ساختن آیندهای بهتر برای کشور، در کنار یکدیگر بایستیم.
و چنین وحدتی، نه فقط برای یک هفته، بلکه برای تمام روزهای سال و تمام سالهای عمر یک ملت ضروری است./
