کارگاه آموزشی «مسئولیت رسانهها در پیشگیری از خشونت، خودکشی و سایر آسیبهای اجتماعی» در مشهد برگزار شد؛ حاضران بر ضرورت پرهیز از انتشار جزئیات آسیبزا، تقویت روایتهای امیدبخش و معرفی مسیرهای معتبر دریافت کمک تأکید کردند.
کارگاه آموزشی «مسئولیت رسانهها در پیشگیری از خشونت، خودکشی و سایر آسیبهای اجتماعی» با همکاری ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان رضوی، معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی و مرکز بهداشت استان خراسان رضوی و معاونت پیشگیری از وقوع جرم دادگستری کل استان برگزار شد. این برنامه با هدف افزایش آگاهی مدیران رسانهها، سردبیران و خبرنگاران درباره پیامدهای اجتماعی انتشار اخبار خشونت و خودکشی و تقویت شیوههای مسئولانه اطلاعرسانی شکل گرفت .
در بخش آموزشی کارگاه، بر این نکته تأکید شد که رسانه در مواجهه با خودکشی و سایر آسیبهای اجتماعی، صرفاً ناقل یک رویداد نیست؛ بلکه نحوه انتخاب تیتر، میزان برجستهسازی، تصویر همراه خبر، جزئیات منتشرشده و تکرار محتوا میتواند بر برداشت عمومی و وضعیت روانی مخاطبان اثر بگذارد.
مرز میان اطلاعرسانی و بازتولید آسیب
یکی از محورهای اصلی نشست، ضرورت پرهیز از انتشار جزئیات روش و محل وقوع خودکشی، تصاویر و فیلمهای مرتبط با حادثه، تیترهای هیجانی و روایتهایی بود که ممکن است خودکشی را عادی، قهرمانانه یا راهی برای پایاندادن به مشکلات نشان دهند.
در این کارگاه، نمونههایی از تیترها و شیوههای بازنمایی اخبار خودکشی در رسانهها بررسی شد. برجستهکردن خبر در صفحه نخست، استفاده از تصاویر بزرگ و احساسی، اشاره به جزئیات مکانی و روش وقوع حادثه و بهکارگیری عبارتهایی که به رفتار آسیبزا بار عاطفی یا قهرمانانه میدهند، از جمله مواردی بود که مورد نقد قرار گرفت.
با این حال، مسئولانهنویسی به معنای پنهانکردن واقعیت یا حذف کامل موضوع از رسانه نیست. مسئله اصلی، انتشار اطلاعات ضروری با ادبیات دقیق، بدون جزئیات آسیبزا و همراه با زمینهسازی و اطلاعات حمایتی است. همچنین نباید برای یک رویداد پیچیده، علت واحد و قطعی تعیین کرد یا بدون شواهد کافی، مسئولیت آن را به یک فرد، خانواده یا عامل اجتماعی نسبت داد.
رسانه؛ از بازتاب رنج تا تقویت امید اجتماعی
بخش دیگری از کارگاه به مفهوم «رسانهها؛ راوی رنجهای نامرئی» اختصاص داشت. در این بخش، میان آسیبهای قابل مشاهده، مانند جراحت و خسارت، و رنجهای کمتر دیدهشده، مانند اضطراب، ترس، سوگ، ناامنی، فشارهای خانوادگی و نگرانیهای اقتصادی تمایز گذاشته شد.
تأکید شد که رسانه میتواند با روایت دقیق و انسانی، صدای افراد آسیبدیده باشد و مسائلی را که معمولاً در آمارها و گزارشهای رسمی دیده نمیشوند به عرصه توجه عمومی بیاورد. با این حال، چنین روایتی نباید هویت افراد را به رنج و آسیب آنان محدود کند؛ بلکه باید کرامت انسانی، ظرفیت بازسازی زندگی، روابط حمایتی و امکان دریافت کمک را نیز در نظر بگیرد.
در همین چارچوب، رویکرد روزنامهنگاری راهحلمحور و سازنده مورد توجه قرار گرفت؛ رویکردی که در کنار بیان مسئله، مسیرهای مقابله با بحران، خدمات حمایتی، تجربههای بازیابی و اهمیت کمکخواهی را نیز به مخاطب معرفی میکند.
توصیههای سازمان جهانی بهداشت برای پوشش اخبار خودکشی
اصول مطرحشده در کارگاه با راهنمای بهروزشده سازمان جهانی بهداشت در سال ۲۰۲۳ درباره گزارشدهی مسئولانه اخبار خودکشی همراستاست. این راهنما بر ارائه اطلاعات دقیق درباره محل دریافت کمک، آموزش عمومی مبتنی بر واقعیت، روایت تجربههای عبور از بحران و احتیاط در مصاحبه با خانوادههای داغدار تأکید میکند.
در مقابل، این راهنما توصیه میکند رسانهها از برجستهسازی و تکرار بیمورد چنین خبرهایی، توصیف روش و محل وقوع، تیترهای حساسیتبرانگیز، انتشار تصاویر و فایلهای مرتبط با حادثه و سادهسازی علت خودکشی پرهیز کنند. همچنین سلامت روان خبرنگاران و سایر دستاندرکاران رسانه که بهطور مکرر با اخبار آسیبزا مواجه میشوند، باید مورد توجه قرار گیرد.
ضرورت معرفی مسیرهای دریافت کمک
یکی از توصیههای مهم این نشست، آن بود که رسانهها در گزارشهای مرتبط با بحران روانی، صرفاً به توصیف حادثه اکتفا نکنند و در صورت تناسب با موضوع، راههای معتبر دریافت مشاوره و حمایت را در اختیار مخاطبان قرار دهند.
بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره خدمات حمایتی در ایران، شمارههای زیر از مسیرهای قابل معرفی هستند:
-
۱۲۳؛ اورژانس اجتماعی: برای مداخله در بحرانهای اجتماعی و موارد فوری، بهصورت شبانهروزی.
-
۱۴۸۰؛ صدای مشاور بهزیستی: برای دریافت خدمات مشاوره تلفنی، در تمام روزهای هفته از ساعت ۸ تا ۲۴.
-
۱۵۷۰؛ خط مشاوره دانشآموزی: ویژه دانشآموزان، در تمام روزهای هفته از ساعت ۸ تا ۲۰.
-
۰۲۱۵۴۴۶۷۰۰۰؛ خط مشاوره بحران خودکشی: برای حمایت تلفنی از افراد درگیر بحران، در تمام روزهای هفته از ساعت ۱۴ تا ۲۴.
- ۴۰۳۰؛ خدمات مشاوره تلفنی وزارت بهداشت: از مسیرهای مشاوره سلامت و حمایت روانی؛ ساعت دقیق پاسخگویی باید پیش از انتشار هر اطلاعیه جداگانه بررسی شود.
در شرایطی که خطر فوری متوجه جان یا امنیت فردی است، تماس با اورژانس اجتماعی و مراجعه فوری به نزدیکترین مرکز درمانی یا اورژانس بیمارستان اهمیت دارد. اطلاعات خطوط حمایتی باید پیش از هر بار انتشار، از نظر فعالبودن شماره و ساعت پاسخگویی کنترل شود.
ضرورت همکاری رسانه و نظام سلامت
در بخش گفتوگوی حاضران، بر این موضوع تأکید شد که پیشگیری از خودکشی و خشونت، مسئولیت یک دستگاه یا یک گروه حرفهای نیست و همکاری رسانهها، نظام سلامت، آموزشوپرورش، نهادهای قضایی و سایر دستگاههای اجتماعی را میطلبد.
همچنین ضرورت دسترسی خبرنگاران به اطلاعات علمی معتبر، برگزاری نشستهای تخصصی مستمر و ایجاد ارتباط منظم میان کارشناسان سلامت روان و تحریریه رسانهها مطرح شد. در همین زمینه، پیشنهاد همکاری برای تولید و انتشار مطالب آموزشی معتبر در رسانههای حاضر نیز مورد استقبال قرار گرفت.
جمعبندی
پیشگیری از آسیبهای اجتماعی تنها با انتشار هشدارها و اخبار حوادث محقق نمیشود. رسانهها زمانی میتوانند نقش مؤثرتری در این حوزه داشته باشند که در کنار اطلاعرسانی دقیق، از بازتولید جزئیات آسیبزا پرهیز کنند، به کرامت افراد احترام بگذارند، مسیرهای دریافت کمک را معرفی کنند و امکان دیدهشدن راهحلها و تجربههای عبور از بحران را فراهم آورند.
برای رسانهای که مأموریت آن ارتقای آگاهی و کمک به تصمیمگیری بهتر جامعه است، رعایت این اصول صرفاً یک توصیه اخلاقی نیست؛ بخشی از مسئولیت حرفهای در قبال سرمایه اجتماعی و سلامت عمومی است./















































